Đã bao giờ bạn tự hỏi, hàng nghìn năm trước, khi chưa có đồng hồ hay lịch điện tử, làm thế nào người xưa lại biết chính xác thời điểm gieo mạ hay thu hoạch? Câu trả lời không nằm dưới mặt đất, mà ẩn chứa trên bầu trời bao la.
Trong số khuôn khổ những hoạt động đa dạng với nhiều chủ đề khác nhau thuộc Tuần lễ Thiên văn cộng đồng Quốc tế 2025, lớp học thiên văn của ThS. Phạm Vũ Lộc đã để lại ấn tượng sâu đậm khi nhắc đến chủ đề đầy gợi mở: “Dòng chảy thời gian: Thiên văn học và Lịch pháp Việt Nam”. Đây không chỉ là một lớp học đơn thuần mà còn là một hành trình đi ngược dòng thời gian, khám phá mối liên hệ mật thiết giữa vũ trụ và đời sống của người Việt.
ThS. Phạm Vũ Lộc trao đổi với công chúng (Ảnh: HURA)
Lớp học này đã đưa người nghe đến với một cuộc phiêu lưu vào trí tuệ của người xưa, một nỗ lực nhằm giải mã cách cha ông ta đã “đọc” bầu trời như một cuốn lịch khổng lồ, từ đó xây dựng nên hệ thống lịch pháp tinh vi, phục vụ cho đời sống nông nghiệp và các sinh hoạt văn hóa vẫn được lưu truyền đến ngày nay.
Qua bài chia sẻ sâu sắc của ThS. Phạm Vũ Lộc, người tham dự được khám phá về nền tảng của Âm-Dương lịch: Tại sao lịch Việt Nam lại vừa theo chu kỳ của Mặt Trăng (Âm lịch) vừa hài hòa với chu kỳ của Mặt Trời (Dương lịch)? Bí mật đằng sau cách tính năm nhuận để lịch không bị lệch so với các mùa. 24 Tiết khí và nền văn minh lúa nước: Hiểu rõ ý nghĩa của các Tiết khí như Lập Xuân, Kinh Trập, Hạ Chí, Thu Phân… và vai trò sống còn của chúng trong việc định ra thời vụ cho nền nông nghiệp Việt Nam. Thiên văn học trong văn hóa: Tìm thấy dấu ấn của các vì sao, của các chu kỳ vũ trụ trong những ngày lễ hội quan trọng như Tết Nguyên Đán, Tết Trung Thu, và trong cả những quan niệm về sự hài hòa giữa con người và trời đất.
Người tham gia đặt câu hỏi cho chuyên gia (Ảnh: HURA)
Dù chủ đề mang chiều sâu lịch sử và khoa học, lớp học được thiết kế để trở nên gần gũi và dễ tiếp cận với mọi lứa tuổi. ThS. Phạm Vũ Lộc không chỉ trình bày kiến thức, mà còn kể những câu chuyện hấp dẫn, sử dụng những ví dụ trực quan để biến những khái niệm phức tạp về lịch pháp trở nên sống động và dễ hiểu.
Lớp học này cơ hội quý giá để các bạn trẻ hiểu được rằng thiên văn học không phải là một môn khoa học xa vời, mà là một phần di sản văn hóa đang chảy trong huyết mạch của dân tộc. Đồng thời, đây cũng là dịp để người lớn nhìn lại và trân trọng hơn sự uyên bác của tổ tiên. Lớp học Thiên văn đặc biệt này giúp chúng ta khám phá ra rằng, mỗi khi nhìn lên bầu trời, chúng ta không chỉ thấy được vẻ đẹp tự nhiên của các vì sao, mà còn đang kết nối chính mình với những câu chuyện dân gian, truyền thuyết cổ xưa, cách tổ tiên từng dùng các vì sao để định hướng, canh tác, và sinh tồn qua thời gian.
Đây không chỉ là một lớp học truyền đạt kiến thức thông thường, mà còn là hành trình khám phá khoa học mang đậm dấu ấn lịch sử và văn hóa, đem đến cảm nhận sâu sắc hơn về bản sắc dân tộc qua lăng kính thiên văn học. Từ đây, nhiều lớp học tương tự sẽ được tổ chức thường xuyên, không chỉ để cập nhật tin tức mới nhất đến công chúng mà còn tạo cơ hội để mọi người trao đổi với chuyên gia.
Tác giả: TS. Phan Thanh Hiền, Hoàng Nam
